Türk hukukunda geçit hakkı bir taşınmaz sahibinin kendi taşınmazından geçerek yola ulaşmak için başka bir taşınmazdan geçme hakkına sahip olması durumudur. Geçit hakkı kanun gereği zorunlu hallerde veya tarafların anlaşmasıyla kurulabilen bir irtifak hakkıdır. Bu hak Türk Medeni Kanunu’nun 747. ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir. Ancak çeşitli nedenlerle geçit hakkına artık ihtiyaç kalmaz veya şartlar değişir. Bu durumda geçit hakkının kaldırılması, yani “terkin edilmesi” gündeme gelir.
Bu makalede geçit hakkının tanımı, geçit hakkının kurulması, sona erdirilmesi ve özellikle geçit hakkının kaldırılması davasının şartları ele alınacaktır.
Geçit Hakkının Tanımı ve Hukuki Dayanağı
Geçit hakkı, “irtifak hakkı” olarak adlandırılan sınırlı ayni haklardan biridir. Türk Medeni Kanunu’nun 747. maddesine göre taşınmazı kamu yoluna çıkış imkânından yoksun olan malike, uygun bir geçit güzergahı gösterilerek kamu yoluna ulaşma hakkı tanınır. Bu hakkın amacı taşınmazın fiilen kullanımı açısından gerekli bir ulaşım imkânının sağlanmasıdır. Geçit hakkı bir taşınmaz üzerinde diğer taşınmaz lehine kurulan bir haktır. Hak tanınan taşınmaza “lehine geçit hakkı kurulan taşınmaz” denirken yükümlü taşınmaza “aleyhine geçit hakkı kurulan taşınmaz” denir.
Geçit Hakkının Sona Ermesi
Geçit hakkının sona ermesi ihtiyaca dayalı bir hak olduğundan hakkın kurulmasına neden olan durumun değişmesi veya ortadan kalkması hâlinde gündeme gelir. Hakkın sona erme nedenleri şunlardır:
- İhtiyacın Ortadan Kalkması: Kamu yoluna doğrudan çıkış imkanı elde edilirse geçit hakkına gerek kalmaz.
- Tarafların Anlaşması: Hak sahibi ve yükümlü taşınmaz sahiplerinin karşılıklı anlaşması hâlinde geçit hakkı kalkar.
- Mahkeme Kararı: Geçit hakkının sona ermesi için taraflardan birinin dava açması hâlinde mahkeme uygun bulursa geçit hakkının terkinine karar verme ihtimali vardır.
Geçit Hakkının Kaldırılması Davasının Koşulları
Geçit hakkının terkinine ilişkin dava Türk Medeni Kanunu’nda belirtilen hallerde açılabilir. Bu dava, geçit hakkına artık ihtiyaç kalmadığını veya geçit hakkının gereksiz bir yük haline geldiğini iddia eden yükümlü taşınmaz sahibi tarafından açılabilir.
İrtifak haklarından olan geçit hakkı; Türk Medeni Kanunu madde 783-785 arasında sayılan hallerdeki koşulların oluşmasıyla geçit hakkının kaldırılması davası açılarak kaldırılabilir.
Madde 783- “İrtifak hakkı, tescilin terkini veya yüklü ya da yararlanan taşınmazın yok olmasıyla sona erer.”
Madde 783’e göre irtifak hakkının sona erme halleri şunlardır:
-
Tescilin Terkin Edilmesi Yoluyla Sona Erme
İrtifak hakkı, tapu sicilindeki tescilin terkin edilmesi ile sona erer. Tescilin terkin edilmesi irtifak hakkının artık ihtiyaç duyulmaması veya tarafların anlaşması ile kaldırılması sonucunda gerçekleşir. Örneğin geçit hakkı olarak kurulan bir irtifak hakkına artık gerek kalmadığında veya taraflar bu hakkın kaldırılması konusunda mutabık kaldığında tapu müdürlüğüne başvuru yapılır ve ilgili tescilin terkin edilmesi sağlanır. Tescilin terkin edilmesi hukuki olarak irtifak hakkının ortadan kalkmasını ifade eder.
-
Yüklü veya Yararlanan Taşınmazın Yok Olması
İrtifak hakkı bu hakkın kurulmuş olduğu yüklü taşınmazın veya bu haktan yararlanan taşınmazın fiziksel olarak yok olmasıyla da sona erer. Yüklü taşınmazın yok olması irtifak hakkının fiilen kullanılamaz hale gelmesi anlamına gelir. Örneğin yüklü taşınmaz tamamen yok olduğunda (örneğin doğal afet sonucu kullanılamaz hale geldiğinde) irtifak hakkı sona ermiş sayılır. Aynı durum yararlanan taşınmazın yok olması halinde de geçerlidir çünkü ortada artık irtifaktan yararlanan bir taşınmaz kalmamıştır.
Madde 784- “Yüklü ve yararlanan taşınmazlara aynı kimse malik olursa, bu kişi, irtifak hakkını terkin ettirebilir.
Terkin edilmedikçe irtifak, aynî hak olarak varlığını sürdürür.”
Bu maddeye göre, yüklü taşınmaz (irtifak hakkı tesis edilen taşınmaz) ve yararlanan taşınmaz (irtifak hakkından faydalanan taşınmaz) aynı kişiye ait hale gelirse malik irtifak hakkını tapu sicilinden terkin ettirme yetkisine sahip olur. Ancak malik terkin işlemini gerçekleştirmedikçe irtifak hakkı aynî bir hak olarak varlığını korumaya devam eder. Bu düzenleme irtifak hakkının devam edip etmemesi konusunda malike seçim hakkı tanımaktadır.
Madde 785- “Lehine irtifak kurulan taşınmaz için bu hakkın sağladığı hiç bir yarar kalmamışsa, yüklü taşınmazın maliki bu hakkın terkinini isteyebilir.
Yüküne oranla çok az yarar sağlayan bir irtifak hakkının, bedel karşılığında kısmen veya tamamen terkini istenebilir.”
Madde 785’e göre, irtifak hakkının sona erdirilmesi iki temel durumda gündeme gelir:
-
Lehine İrtifak Kurulan Taşınmaz İçin Artık Yararsız Hale Gelmesi
İrtifak hakkının kurulmasının temel amacı lehine hak tesis edilen taşınmazın belirli bir fayda elde etmesidir. Ancak bu fayda ortadan kalkarsa irtifak hakkı gereksiz hale gelir. Örneğin lehine geçit hakkı kurulan bir taşınmaz artık başka bir yolla kamu yoluna bağlantı sağlayabiliyorsa geçit hakkına ihtiyaç kalmaz. Bu durumda yükümlü taşınmazın maliki irtifak hakkının tapu sicilinden terkin edilmesini talep eder. Mahkeme bu talebi haklı bulursa irtifak hakkı sona erer. Tapu kaydından bu kayıt kalkar.
-
İrtifak Hakkının Yüküne Oranla Çok Az Yarar Sağlaması
İrtifak hakkı taşınmazlar arasında yarar-zarar dengesine dayalı bir hak olduğu için yükümlü taşınmaz açısından aşırı yük getirici hale gelmemelidir. Eğer irtifak hakkı yükümlü taşınmaz için ağır bir yük oluşturuyor ve sağladığı yarar bu yüke kıyasla çok az kalıyorsa yükümlü taşınmaz sahibi bedel karşılığında irtifak hakkının kısmen veya tamamen kaldırılmasını ister. Bu tür durumlarda irtifak hakkının tamamen veya kısmen terkini taşınmazlar arasındaki yarar-yük dengesi gözetilerek sağlanır.
Geçit Hakkının Kaldırılması Davası
a) Davanın Tarafları
Geçit hakkının terkini davası genellikle geçit hakkının yükümlü taşınmaz sahibi tarafından açılır. Davalı ise lehine geçit hakkı kurulan taşınmazın maliki olacaktır. Eğer geçit hakkı birden fazla taşınmaz için kurulmuşsa tüm hak sahiplerinin davaya dahil edilmesi gerekir.
b) Mahkeme Süreci ve Karar
Mahkeme, davayı değerlendirirken geçit hakkının artık bir ihtiyaç olup olmadığını göz önünde bulundurur. Eğer geçit hakkına ihtiyaç kalmamışsa mahkeme hakkın sona erdirilmesine ve tapu kaydının düzeltilmesine karar verir. Bu durumda geçit hakkı kalkar. Bu bağlamda ilgili taşınmazların tapu kayıtlarından bu hak kaldırılır.
Geçit Hakkının Kaldırılması Davasında Görevli ve Yetkili Mahkeme
Geçit hakkının terkini davalarında görevli mahkeme Asliye Hukuk Mahkemesi‘dir. Bu hak taşınmaz üzerinde ayni bir hak tesisini içerdiği için taşınmazla ilgili ayni hak davalarına bakma görevi Asliye Hukuk Mahkemesi‘ne aittir. Bu nedenle geçit hakkının terkinini talep eden kişi davayı Asliye Hukuk Mahkemesi’nde açmalıdır.
Yetkili Mahkeme ise geçit hakkının terkini istenen taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre taşınmaz haklarına ilişkin davalarda yetkili mahkeme taşınmazın yer aldığı yerdeki mahkemedir.
Geçit Hakkının Kaldırılması Davasında Dava Şartı Zorunlu Arabuluculuk
Geçit hakkının terkini davalarında zorunlu arabuluculuk başvurusu zorunludur. Yürürlüğe giren düzenlemeye göre belirli türdeki uyuşmazlıklar özellikle kira uyuşmazlıkları mahkemeye gitmeden önce zorunlu arabuluculuk sürecine tabi tutulmaktadır.
Zorunlu Arabuluculuk Sürecinin Detayları:
- Başvuru Zorunluluğu: Taraflar, geçit hakkının terkini davası açmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecine başvurmak zorundadır. Eğer taraflar doğrudan mahkemeye başvurursa mahkeme zorunlu arabuluculuk sürecinin tamamlanmadığı gerekçesiyle davayı usulden reddeder.
- Arabuluculuk Süreci: Taraflar arabulucu aracılığıyla görüşmeler yapar. Bu süreçte taraflar talep ve beklentilerini dile getirir. Arabulucu tarafların uzlaşmasını sağlamak amacıyla çalışır.
- Anlaşma Sağlanması: Eğer taraflar arabuluculuk sürecinde bir uzlaşmaya varırlarsa bu anlaşma yazılı olur. Anlaşma sağlanamazsa taraflar mahkemeye başvurarak dava açar.
Sonuç
Türk hukukunda geçit hakkı, taşınmaz sahiplerinin kamu yoluna ulaşımını sağlayan önemli bir hak olarak düzenlenmiştir. Ancak, bu hak bir ihtiyaç temeline dayanır. İhtiyacın ortadan kalkması veya tarafların anlaşması durumunda geçit hakkı sona erer. Geçit hakkının terkini davası, yükümlü taşınmaz sahibinin artık gereksiz yükümlülüklerden kurtulmasını sağlayan etkili bir hukuki mekanizmadır. Mahkemeler, bu tür davalarda adil bir değerlendirme yaparak, hakkın yalnızca gerekli olduğu sürece devam etmesini sağlamaktadır.
Son olarak görüleceği geçit hakkının terkini davasının bazı şartları bulunmakta olup karmaşık bir hukuki süreçten ibarettir. Tüm bu süreçte hak kaybına uğramamak ve davanın seyrinin hızlanabilmesi için mutlaka bir avukat ile iletişime geçmenizi tavsiye ederiz.
⚖️Bizimle iletişime geçin – Size en doğru hukuki desteği sağlayalım.
📌 Menderes Avukat – Av. Ardahan ÇAKIR
📞 +90 530 180 82 49
📧 av.ardahancakir@gmail.com