Çek, ticari hayatta sıkça kullanılan ve alacakların ödenmesini sağlamak için tercih edilen bir ödeme aracıdır. Ancak çekin karşılıksız çıkması hem alacaklı taraf için ciddi sorunlar yaratmakta hem de hukuki anlamda önemli sonuçlar doğurmaktadır. 5941 Sayılı Çek Kanunu çerçevesinde karşılıksız çek düzenleme suçu, belirli koşullar altında cezai bir suç olarak düzenlenmiştir. Bu makalede karşılıksız çek düzenleme suçunun tanımı, unsurları, yaptırımları ve uygulama şekilleri ele alınacaktır.
-
Suçun Tanımı ve Hukuki Dayanak
5941 Sayılı Çek Kanunu’nun 5. Maddesi karşılıksız çek düzenleme suçunu düzenlemektedir. Bu maddeye göre:
” Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarı az olamaz. ”
- Karşılıksız çek düzenleme suçu çekte yazılı olan miktarın çekin muhatabı olan bankada yeterli bakiye olmaması veya hesabın kapalı olması gibi nedenlerle ödenmemesi durumunda oluşur.
-
Suçun Unsurları
Karşılıksız çek düzenleme suçunun oluşabilmesi için belirli unsurların bir arada bulunması gerekir:
Çek Düzenleme:
- Suçun oluşabilmesi için ilk şart çek düzenlenmiş olmasıdır. Yani çekin üzerinde bir bedel ve keşidecinin imzası bulunmalıdır.
Keşideci Olma:
- Çek düzenleyen kişinin çekin düzenlenme anında bir banka hesabına sahip olması ve bu hesabın çekin ödenmesini sağlayacak miktarda bakiye taşıması gerekmektedir.
Karşılıksız Olma:
- Çek bankaya ibraz edilmeli ve ödenmesi gereken tutarın bankada mevcut olmaması ya da hesabın kapalı olması durumunda karşılıksız sayılır.
-
Suçun Faili
Karşılıksız çek düzenleme suçunun faili çeki düzenleyen kişidir (keşideci). Bu suç, fail açısından özgü bir suç olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle herkes bu suçun faili olamaz. Suçun faili çekin karşılıksız kalmasına neden olan kişidir. Yani çekin üzerinde belirtilen tutarın ödenmemesine yol açan kişi suçun failidir. Bu bağlamda aleyhine adli para cezası uygulanabilecek failin yalnızca bir “gerçek kişi” olabileceği açıktır. Başka bir deyişle karşılıksız çek düzenleyen kişinin bu duruma yol açan eylemleri dolayısıyla cezai sorumluluğu bulunmaktadır. Bu kişi yalnızca gerçek bir şahıs olarak tanımlanır.
-
Şikayet Hakkı
Öncelikle vurgulamak gerekir ki çekte karşılıksız işlem yapılmasına sebebiyet verme suçu şikâyete bağlı bir suçtur. 5941 Sayılı Çek Kanunu‘nun 5. maddesi, “Düzenleme tarihine göre yasal ibraz süresi içinde çekin ibrazında, çekle ilgili olarak karşılıksız işlem yapılmasına neden olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine...” ifadesiyle bu suçla ilgili şikâyet hakkının yalnızca çekin hamiline ait olduğunu açıkça belirtmiştir. Bu durum çekte karşılıksız kalma işleminin hukuki sonuçları açısından hamilin şikâyet yetkisinin önemini ortaya koymaktadır.
Yani çeki elinde bulunduranın (hamilin) şikayeti üzerine keşideciye(çeki düzenleyen kişiye) ceza verilir.
-
Şikayet Süresi
5941 Sayılı Çek Kanunu’nun 5/1. Maddesi:
“… İcra ve İflas Kanunu’nun 347, 349, 350, 351, 352 ve 353. maddelerinde yer alan yargılama usulüne ilişkin hükümler uygulanır…” ifadesiyle, şikâyet süresinin belirlenmesinde 2004 Sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 347. maddesine atıfta bulunulduğu anlaşılmaktadır. 2004 Sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 347. maddesi ise şu şekildedir: “Bu Bapta yer alan fiillerden dolayı şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halükarda fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılır.”
Bu bağlamda, 5941 Sayılı Çek Kanunu’nun 5/1. maddesi uyarınca, 2004 Sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 347. maddesine dayanan şikâyet süresi fiilin öğrenilmesi tarihinden itibaren üç ay ve fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl olarak belirlenmiştir. Bu süreler hak düşürücü nitelikte olup sürelere riayet edilmesi gerekmektedir.
-
Görevli ve Yetkili Mahkeme
5941 Sayılı Çek Kanunu’nun 5/1. Maddesi:
“Bu suçtan dolayı açılan davalar icra mahkemesinde görülür” ifadesi sebebiyle görevli mahkeme İcra Ceza Mahkemeleri’dir.
Çek Kanunu’nun 5/1. maddesine göre yetkili mahkemeler ise şunlardır:
- Çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği yer,
- Çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer,
- Hesap sahibinin yerleşim yeri,
- Şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesi.
-
Yaptırımlar ve Cezai Sorumluluk
5941 Sayılı Çek Kanunu’nun 5/1. Maddesi:
“…hamilin şikâyeti üzerine, her bir çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adli para cezasına hükmolunur. Ancak, hükmedilecek adli para cezası; çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder. Yargılama sırasında da resen mahkeme tarafından koruma tedbiri olarak çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilir. Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı, çek hesabı sahibi gerçek veya tüzel kişi, bu tüzel kişi adına çek keşide edenler ve karşılıksız çekin bir sermaye şirketi adına düzenlenmesi durumunda ayrıca yönetim organı ile ticaret siciline tescil edilen şirket yetkilileri hakkında uygulanır…”
Anılı maddeye göre verilecek ceza bin beş yüz güne kadar adli para cezasıdır. Ancak hükmedilecek para cezası çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Örneğin 1.500.000,00-TL lik bir çekte tüm çek bedeli karşılıksız kalmışsa verilecek adli para cezası da 1.500.000,00-TL den az olamaz.
Ayrıca mahkeme faile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmeder.
-
Dava ve Ceza Zamanaşımı
Dava zamanaşımı, bir ceza davasının belirli bir süre içinde açılmaması durumunda bu davanın veya talebin düşmesini ifade eder. Ceza zamanaşımı ise bir suçun cezasının belirli bir süre içinde infaz edilmeye başlanmaması durumunda düşmesini ifade eder.
Karşılıksız çek düzenleme suçunda dava zamanaşımı, Türk Ceza Kanunu’nun 66/1-e maddesi uyarınca 8 yıl, ceza zamanaşımı ise Türk Ceza Kanunu’nun 68/1-e maddesi gereği 10 yıldır.
-
Sonuç
Karşılıksız çek düzenleme suçu Türk hukukunda ciddi bir ceza yaptırımı öngören bir suç olarak düzenlenmiştir. Çek ekonomik ilişkilerde güvenli bir ödeme aracıdır. Ancak kötü niyetli kullanımı durumunda hukuki ve cezai yaptırımlara neden olur. Bu nedenle bireylerin ve işletmelerin çek düzenlerken dikkatli olmaları gerekir. Özellikle banka hesaplarını düzenli bir şekilde yönetmeleri önemlidir. Türk hukuk sistemi, karşılıksız çek düzenleme suçu ile ilgili düzenlemeleri ile ekonomik ilişkilerdeki güveni sağlama amacı taşımaktadır.
Son olarak görüleceği karşılıksız çek düzenleme şikayetinin şartları bulunmaktadır. Bu bağlamda, karmaşık bir hukuki süreçten ibarettir. Tüm bu süreçte hak kaybına uğramamak için mutlaka avukat ile iletişime geçmenizi tavsiye ederiz.
Hemen bizimle iletişime geçin
📌 Menderes Ceza Avukatı – Av. Ardahan ÇAKIR
📍 Kasımpaşa Mah. 203 Sk. No:1 İç Kapı No:103 Menderes/İZMİR
📞 +90 530 180 82 49