Hukuk düzeninde bir kişinin yaşamda olup olmadığının belirlenememesi veya kendisinden uzun süre haber alınamaması birçok hukuki sonucun doğmasına neden olur. Bu gibi durumlarda “gaiplik” kurumu devreye girer. Türk Medeni Kanunu gaiplik kararı ve gaiplik davasını ayrıntılı biçimde düzenlemiştir. Bu makalede gaiplik kavramı, gaiplik davası açma şartları, yargılama usulü ve sonuçları ele alınacaktır.
GAİPLİK NEDİR?
Gaiplik bir kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya kendisinden uzun süre haber alınamaması durumunda, hakları bu kişinin ölümüne bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme kararıyla kişinin hukuken ölü sayılmasını sağlayan bir hukuki kavramdır. Gaiplik, kişinin biyolojik ölümünden bağımsız olarak hukuki bir ölüm durumudur ve belirli koşulların gerçekleşmesini gerektirir.
Türk Medeni Kanunu Madde 32:
“Ölüm tehlikesi içinde kaybolan veya kendisinden uzun zamandan beri haber alınamayan bir kimsenin ölümü hakkında kuvvetli olasılık varsa, hakları bu ölüme bağlı olanların başvurusu üzerine mahkeme bu kişinin gaipliğine karar verebilir.
Yetkili mahkeme, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri; eğer Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesidir.”
GAİPLİK DAVASININ ŞARTLARI VE AÇILMASI
-
Ölüm Tehlikesi veya Uzun Süredir Haber Alınamama Durumu
Gaiplik davası açılabilmesi için iki temel durumdan birinin varlığı gerekir:
- Ölüm tehlikesi içinde kaybolma: Bir kişinin ölüm tehlikesi yaratacak bir durumda kaybolması (örneğin bir deniz kazasında veya büyük bir felakette kaybolması).
- Uzun süredir haber alınamama: Kendisinden uzun süre haber alınamayan ve yaşamda olup olmadığına dair bir belirsizlik bulunan kişiler için bu şart geçerlidir.
-
Süre Şartı
Türk Medeni Kanunu Madde 33/1:
“Gaiplik kararının istenebilmesi için, ölüm tehlikesinin üzerinden en az bir yıl veya son haber tarihinin üzerinden en az beş yıl geçmiş olması gerekir.”
- Ölüm tehlikesi durumunda gaiplik davası açılabilmesi için tehlikenin üzerinden en az bir yıl geçmiş olmalıdır.
- Uzun süredir haber alınamama durumunda ise son haber tarihinden itibaren en az beş yıl geçmesi gereklidir.
-
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Türk Medeni Kanunu Madde 32/2:
“Yetkili mahkeme, kişinin Türkiye’deki son yerleşim yeri; eğer Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer; böyle bir kayıt da yoksa anasının veya babasının kayıtlı bulunduğu yer mahkemesidir.”
Gaiplik davası kişinin Türkiye’deki son yerleşim yerinin bulunduğu Asliye Hukuk Mahkemesi’nde açılır. Ancak kişi Türkiye’de hiç yerleşmemişse nüfus sicilinde kayıtlı olduğu yer mahkemesi yetkilidir. Böyle bir kayıt yoksa anasının veya babasının kayıtlı olduğu yer mahkemesi yetkili kabul olur.
YARGILAMA USULÜ
-
İlan ve Bilgi Toplama Süreci
Türk Medeni Kanunu Madde 33/2, 33/3:
“Mahkeme, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgisi bulunan kimseleri, belirli bir sürede bilgi vermeleri için usulüne göre yapılan ilânla çağırır.
Bu süre, ilk ilânın yapıldığı günden başlayarak en az altı aydır.”
Mahkeme, gaiplik davasını açtıktan sonra, gaipliğine karar verilecek kişi hakkında bilgi sahibi olabilecek kişileri belirli bir süre içinde bilgi vermeleri için ilan yoluyla çağırır.
- Bu ilan süresi ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az altı ay olmalıdır.
- Ancak ilanlar gazetelerde ve mahkeme duyurularında yapılır.
-
Gaiplik Davasının Düşmesi
Türk Medeni Kanunu Madde 34:
“Gaipliğine karar verilecek kişi, ilân süresi dolmadan ortaya çıkar veya kendisinden haber alınırsa ya da öldüğü tarih tespit edilirse gaiplik istemi düşer.”
Eğer ilan süresi dolmadan kişi ortaya çıkarsa kendisinden haber alınırsa veya kişinin öldüğü kesin olarak tespit edilirse, gaiplik davası düşer. Böylece gaiplik kararı verilemez.
GAİPLİK KARARININ HÜKMÜ
Türk Medeni Kanunu Madde 35:
“İlândan sonuç alınamazsa, mahkeme gaipliğe karar verir ve ölüme bağlı haklar, aynen gaibin ölümü ispatlanmış gibi kullanılır.
Gaiplik kararı ölüm tehlikesinin gerçekleştiği veya son haberin alındığı günden başlayarak hüküm doğurur.”
İlan süresi dolduğunda ve gerekli araştırmalar sonuçsuz kaldığında mahkeme gaiplik kararı verir. Bu karar, kişinin:
- Ölüm tehlikesine maruz kaldığı tarihten,
- Haber alınamama durumunda ise son haberin alındığı tarihten itibaren hüküm ifade eder.
Gaiplik kararıyla birlikte gaibin ölümüne bağlı olarak doğan haklar aynen ölüme bağlıymış gibi kullanılabilir. Bu durumda mirasçılar mirasa hak kazanır eş yeniden evlenme hakkına sahip olur.
KİMLER GAİPLİK DAVASI AÇABİLİR
Türk Medeni Kanunu’na göre bir kişinin gaipliğine karar verilebilmesi için hakları bu ölüme bağlı olan kişilerin başvurusu gereklidir. Bu kişiler doğrudan ya da dolaylı olarak gaiplik kararının doğuracağı hukuki sonuçlardan menfaat sağlayanlardır. Bu kişiler şunlardır:
-
Eş
Gaiplik kararı, evlilik birliğini sona erdiren bir sonuç doğurur. Bu nedenle, gaiplik kararı talep edebilecek kişilerin başında kaybolan kişinin eşi gelir. Sağ kalan eş gaiplik kararı ile yeniden evlenme hakkı elde eder.
-
Mirasçılar
Gaiplik, miras hukukunda ölümle aynı hukuki sonuçları doğurur. Bu nedenle kaybolan kişinin yasal ve atanmış mirasçıları gaiplik davası açma hakkına sahiptir.
-
Vasiyet Alacaklısı
Gaibin vasiyetnamesinde alacaklı olarak tanımlanan kişiler vasiyetin yerine getirilmesi için gaiplik davası açabilirler.
-
Sınırlı Ayni Hak Sahipleri
Gaibin malvarlığı üzerinde rehin, intifa gibi sınırlı ayni haklara sahip olan kişiler haklarını kullanmak adına gaiplik davası açar.
-
Vasiyeti Yerine Getirme Görevlisi
Vasiyeti yerine getirme görevlisi görevini ifa eder. Bu bağlamda, gaiplik davası açma yetkisine sahiptir.
SONUÇ
Gaiplik, hukuki ve sosyal yönleriyle çok önemli bir kurumdur. Kişilerin hukuki işlemlerini sürdürebilmesi veya belirsizliğin giderilmesi açısından önemli bir rol oynar. Ancak gaiplik, biyolojik ölümün değil, hukuki bir ölüm karinesinin sonuçlarını doğurur. Bu nedenle, gaiplik davası açmak isteyen kişilerin hukuki danışmanlık alarak süreci dikkatle takip etmelerini tavsiye ediyoruz.
Son olarak görüleceği gaiplik davasının bazı şartları bulunmakta olup karmaşık bir hukuki süreçten ibarettir. Tüm bu süreçte hak kaybına uğramamak ve davanın seyrinin hızlanabilmesi için mutlaka bir avukat ile iletişime geçmenizi tavsiye ederiz.
Gaiplik davası da dahil olmak üzere davacı/davalı, işçi işveren veya alacaklı/borçlu olarak taraf bulunduğunuz tüm icra dosyası ve davalarınızda bizimle iletişime geçebilirsiniz!
👉 Hemen bizimle iletişime geçin
📌 Menderes Avukat – Av. Ardahan ÇAKIR
📞 +90 530 180 82 49
📧 av.ardahancakir@gmail.com